ТУПРОҚ ОСТИ ЗАРАРКУНАНДАЛАРНИНГ ТАБИИЙ КУШАНДАЛАРИ УЧРАШ ДАРАЖАСИ

.

 

Қишлоқ хўжалиги зараркунандалари миқдорини табиатда 670 дан ортиқ энтомофаглар бошқариб, иқтисодий ҳафли миқдорини камайтириб туради. Агробиоценозларда тупроқ ости зараркунандалар миқдорини бошқаришда энтомофаг турлари муҳим рол ўйнаб, айрим даврларда улар миқдорини сезиларли даражада бошқариб туради. Энтомофагларнинг паразит турлари нисбатан фаол ҳисобланиб, табиатда йиртқичларга нисбатан кўпроқ миқдорни ташкил этади (Захаренко В.А.,1997; Minks A.K., 1998; Дурдиев К.,1971).

Россиянинг жанубида тупроқ ости тунламлар ва уларнинг паразит энтомофаг турларини аниқлаш бўйича ўтказилган тадқиқотларга кўра, ихневмонидлар оиласи (Ichneumonidae) 45,4-79,0%; браконидлардан (Microplitis pseudomutrina Abd., Apanteles kazak Tel., A.plutellae Kurd., Bracon hebetor Say.) 13,2-4,5%, қолган паразитлар эса 5,4-9,7% гача тупрок ости тунламлар қуртларини зарарлаган (Степанова Н.Е., 1969; 107;171-178-б.).

Тупроқ ости тунламларининг паразит энтомофаглари бўйича ўтказилган яна бир кузатувларда унинг кичик ёшдаги қуртларида  Hyposoter didymator Thund., Microplitis pseudomurina Abd., Apanteles plutellae Kurd., Apanteles kazak Tel. паразит турлари учраб, уларнинг эктопаразити сифатида катта ёшдаги қуртларида Habrobracon hebetor Say тури учраб зараркунанда сонини 50% гача камайтирган (Боголюбова А.С., Адилов 3., 1970).

Юқоридагиларни инобатга олиб, Тошкент, Самарқанд вилоятларида ғалладан кейин экилган картошканинг тупроқ ости зараркунандалари энтомофаг турлари ва уларнинг систематик таҳлили бўйича тадқиқотлар олиб борилди. Бунда асосий мақсад энтомофагларнинг тур таркиби, систематик таҳлили асосида самарали турларини танлаш ҳамда агробиоценоздаги энтомофаунадаги уларнинг улишини аниқлашдан иборат.

Тадқиқоқот услублари. Тадқиқотлар 2014-2016 йилларда ғалладан кейин экилган картошка майдонларида давомли кузатувлар асосида олиб борилди. Бунда картошка майдонларида тупроқ ости зараркунандаларнинг намуналарини йиғиш, ёруғлиқ тутқичлар асосида, тупроқнинг 20 см гача бўлган қалинликдаги қисмидан намуналар олиш каби босиқичларда амалга оширилди. Ушбу турлар Зоология институти Антипаразитар лабораториясида систематик таҳлил қилинди. Аниқланган турларнинг турли ривожланиш босиқчилари 2012-2017 йилларда давомида йиғилди. Шунингдек, уларнинг биологик хусусиятлари, озиқа ихтисослиги бўйича турли адабий ва интернет манбаларидан фойдаланилди.

Тадқиқот натижалари. Барча йиғилган ҳашарот турлари систематик таҳлил асосида турларга ажратилиб, турли манбалар асосида уларнинг турлари аниқланди. Унга кўра 5 туркумга оид 57 тур энтомофаглар аниқланди. Улардан Coleoptera- туркуми, Carabidae-оиласига мансуб йиртқич энтомофаг турларидан 26 тур, Hymenoptera –туркуми, Ichneumonidae-оиласи оид паразит энтомофаглардан 16 тур, Hymenoptera –туркуми, Braconidae–оиласига оид паразит энтомофаглардан6 тури, Hymenoptera –туркуми, Trichogrammatidae-оиласига оид тухумхўр паразитлардан 2 тур, Diptera –туркуми, Tachinidae–оиласига оид паразит энтомофаглардан 7 тури аниқланди. Ушбу турдардан биттаси Spallanzania  hebes Fll. тури Carabidae оиласига оид Calosoma auropunctatum Hb. турининг имагосида аниқланди.

Аниқланган турларнинг картошка тупроқ ости энтомофаунасининг маълум бир қисмини ташкил этиб, фитофаглар миқдорини бошқаришда муҳим рол ўйнайди. Тадқиқот кузатувларда тўпланган намуналарда асосан тупроқ ости фитофагларнинг популяцияси юқори бўлган ҳудудларда яъни самарқанд вилоятиининг Ургут, Каттақўрғон  туманлари агробиоценозларида улар популяцияси юқорилиги аниқланди.

 

1-жадвал.

Тупроқ ости зараркунандаларининг энтомофаг турлари, озиқланиш ихтисослиги ва учраш даражаси (Самарқанд, Тошкент вилоятлари, 2012-2017 йй.)

Энтомофаг турлари

Фитофаг тури

Озиқланиш ихтисослиги

Учраш даражаси

Coleoptera- туркуми, Carabidae-оиласи

  1.  

Cicindela campestris L.

Тупроқ ости тунламлар

Кичик ва катта ёшдаги қуртлари

+

  1.  

Cicindela hybrid  L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Cicindela germanica L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Calosoma  auropunctatum Hb.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Calosoma  denticolle Gebl.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Carabusgranulates L.

Қарсилоқ қўнғизлар, колородо қўнғизи

Тухуми, личинкаси, ғумбаклари

++

  1.  

Carabus cancellatus Ill.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Clivina fossor L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Broscus cephalotes L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Bembidion lampron Hbst.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Bembidion properan Steph.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Trechus quadristriatus Schr.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Pterostichus sericeus Fisch

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Pterostichus cupreus L

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Calathus halensis Schall

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Calathus melanocephalus L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Amara aenea Deg.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Amaraingenua Duft

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Ophonus rufipes Deg

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Ophonusgriseus Pz.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Harpalus affinis Schr.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Harpalus tardus Pz.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Anisodactylus signatusPz.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Metabletus obscuroguttatus Duft.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Microlestes minutulus Gz.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Brachinus crepitans L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

Hymenoptera–туркуми, Ichneumonidae-оиласи

  1.  

Ichneumon sarcitorius L.

Тупроқ ости тунламлар

Кичик ва катта ёшдаги қуртлари

++

  1.  

Ophion luteus L.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Tersilochus melanogaster Thoms.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Diadegma fenestralis Holmgr.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Netelia testacea Grav.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Netelia fuscicornis Holmg.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Itoplectis instigator F.

Тупроқ ости тунламлар

Қуртлари ва ғумбаклари

+++

  1.  

Pimpla instigator F.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Barylypa amabilis Tosg.,

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Hyposoter didymator

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Eutanyacra crispatoria Linnaeus.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Barylypa delictor Thund,

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Therion circumflexum L.,

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Diadegma crassicornis Grav.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Ichneumon sartorius L.

Тупроқ ости тунламлар

Қуртлари ва ғумбаклари

++

  1.  

Microplitis mediator Hal.

Тупроқ ости тунламлар

ғумбаклари

++

Hymenoptera–туркуми, Trichogrammatidae-оиласи

  1.  

Triсhogramma  pintoi Voeg,

Тупроқ ости тунламлар

тухумлари

++

  1.  

Trichogramma evanescens

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

Hymenoptera–туркуми, Braconidae -оиласи

  1.  

Apanteles ruficrus Hal.

Тупроқ ости тунламлар

Кичик ва катта ёшдаги қуртлари

++

  1.  

Apanteles telengaiTobias.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Apanteles kazak Tel.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Bracon hebetor Say.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Rogas dimidiatus Spin.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

  1.  

Macrocentrus collaris Spin.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

Diptera–туркуми, Tachinidae -оиласи

  1.  

Tachina feraL.

Тупроқ ости тунламлар

Кичик ва катта ёшдаги қуртлари

++

  1.  

Exorista xanthaspis Wd.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Gonia cilipeda Rd.,

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+++

  1.  

Spallanzania hebes Fll.

Ушбу тур Жужилица қўнғизи (Calosoma  auropunctatum Hb.) нинг имагосида аниқланди.

+

  1.  

Parhamaxia discalis Mesn.

Май қўниғизи

имагоси

++

  1.  

Dexiosoma caninum F.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

++

  1.  

Dexia rustica F.

--//--//--//--//--

--//--//--//--//--

+

           

Изоҳ: --//-- - шунинг ўзи.

 

Хулоса.Тадқиқотда аниқланган энтомофагларнинг тупроқ ости фитофаглар билан озиқланишга кўра ўзаро нисбати турличани ташкил этди. Бунда энг кўп учраб фитофаглар билан нисбатан кўпроқ озиқланадиган турлардан қаттиққанотли  қўнғизлар яъни Carabidae оиласининг вакиллари ҳисобланди. Ушбу турлар нисбатан ҳаммахўрлиги билан ажралиб туради.

Тошкент вилояти шароитида 2016 йил алла ва такрорий экилган картошка агробиоценозида паразит-йиртқич энтомофаглар бўйича ўтказилган тадқиқотларга кўра, умумий энтомофаглар таркибининг 65,4% паразитлардан иборат эканлиги аниқланган.

Шунингдек, Тошкент вилояти шароитида такрорий экинлардаги бир қатор тупроқ ости зараркунандалари зарар етказиши кузатилди. Аммо табиатда ушбу зараркунандаларнинг кушандалари учраб улар миқдорини маълум даражада камайтириб туради.

Академик Б.А.Сулаймонов,

А.Р.Анорбаев, А.Худойқулов